Słysząc hasło „zaburzenie osobowości”, wiele osób odczuwa lęk. Brzmi to poważnie, nierzadko wręcz jak dożywotnia etykieta, która sugeruje, że „coś jest z nami fundamentalnie nie tak”. Sytuacji nie ułatwia fakt, że w mediach społecznościowych panuje obecnie moda na nadużywanie terminologii psychiatrycznej. Krótkie filmiki na TikToku czy Instagramie często spłycają skomplikowane pojęcia – w efekcie niemal każdy trudny partner zyskuje w sieci miano „narcyza”, a nastoletnie wahania nastrojów bywają od ręki etykietowane jako „borderline”.

Ta zalewająca nas fala internetowych, potocznych diagnoz budzi ogromny chaos, nasila lęk i sprawia, że zaczynamy widzieć poważne zaburzenia w zachowaniach, które często są po prostu naturalną ludzką reakcją na stres lub etapem rozwoju. Tymczasem rzetelne rozpoznanie takich trudności nigdy nie odbywa się „na oko” ani na podstawie internetowego quizu – wymaga ono profesjonalnego przygotowania klinicznego ze strony specjalisty oraz użycia sprawdzonych, certyfikowanych testów psychologicznych.

Z perspektywy współczesnej psychologii i psychoterapii diagnoza zaburzenia osobowości nie jest ostatecznym wyrokiem określającym to, kim jesteś. Przeciwnie – to punkt zwrotny i mapa, która pozwala wreszcie zrozumieć własne cierpienie i rozpocząć drogę ku głębokiej zmianie.

Czym właściwie jest zaburzenie osobowości?

Wyobraź sobie, że osobowość to rodzaj „psychicznego układu odpornościowego”, który na co dzień pomaga nam radzić sobie ze stresem, osiągać cele i budować satysfakcjonujące relacje z innymi. Kiedy ten układ funkcjonuje prawidłowo, potrafimy elastycznie dopasowywać się do zmian, które przynosi życie.

Zaburzenie osobowości pojawia się wtedy, gdy nasze sposoby radzenia sobie, przeżywania emocji i wchodzenia w relacje stają się niezwykle sztywne i nieelastyczne. Wzorce te zazwyczaj kształtują się w okresie wczesnego dzieciństwa i utrwalają w okresie dorastania lub wczesnej dorosłości. Prowadzą one do długotrwałego poczucia cierpienia, konfliktów z otoczeniem lub trudności w pełnieniu ról społecznych czy zawodowych.

Współczesna psychologia odchodzi od przyklejania sztywnych „etykiet”. Zamiast tego patrzy na człowieka elastycznie. Trudne cechy osobowości to często po prostu te same cechy, które ma każdy z nas, tyle że przeżywane w o wiele silniejszy, utrudniający życie sposób. W gabinecie nie szukamy więc wad, ale skupiamy się na dwóch ważnych obszarach: na tym, jak myślisz o sobie oraz jak czujesz się w relacjach z innymi ludźmi.

Skąd to się bierze? Przeszłość jako fundament

Wiele osób z zaburzeniami osobowości (takimi jak m.in. osobowość typu borderline, narcystyczna, unikająca czy zależna) żyje z obezwładniającym poczuciem winy. Tymczasem zaburzenia te niemal nigdy nie są wynikiem złej woli! Bardzo często są to mechanizmy przetrwania, które ukształtowały się jako reakcja na wczesnodziecięce, trudne doświadczenia.

U podłoża trudności osobowościowych często leżą:

• Pozabezpieczne style przywiązania: Kiedy we wczesnym dzieciństwie relacje z opiekunami były niestabilne, odrzucające lub pełne lęku, dziecko tworzy mapę świata jako miejsca niebezpiecznego. Na przykład, lękowy styl przywiązania często wiąże się z późniejszym rozwojem cech osobowości unikającej, zależnej czy borderline – osoba bardzo pragnie bliskości, ale panicznie się jej boi i w efekcie np. wycofuje się z relacji.
• Trauma relacyjna: Trudne, powtarzające się sytuacje w dzieciństwie (np. zaniedbanie emocjonalne, unieważnianie uczuć przez bliskich) sprawiają, że osoba uczy się tłumić emocje, reagować wybuchami gniewu lub całkowicie izolować od otoczenia.
• Problemy z „mentalizacją”: To trudność w trafnym rozpoznawaniu tego, co czujemy my sami, oraz tego, jakie intencje mają inni ludzie. Powoduje to częste nieporozumienia, wrażenie bycia atakowanym, nadwrażliwość na krytykę i czarno–białe postrzeganie świata.

To, co kiedyś (w trudnym dzieciństwie) było jedyną dostępną metodą, by poradzić sobie z bólem emocjonalnym, w dorosłym życiu staje się sztywnym mechanizmem (np. impulsywnością, agresją, ucieczką), który niszczy bliskie związki i zawodowe szanse.

Droga do odzyskania kontroli i relacji

Jednym z najbardziej szkodliwych mitów jest przekonanie, że „z charakterem nie da się nic zrobić”, a pacjenci z zaburzeniami osobowości, są „nieuleczalni”. Badania mówią jednak coś zupełnie innego: zaburzenia osobowości można skutecznie leczyć w procesie odpowiednio dobranej psychoterapii!

Proces ten wymaga czasu, odwagi i zaangażowania, a optymalny czas trwania specjalistycznej terapii (w zależności od nurtu i potrzeb) to najczęściej od 1 roku do 3 lat. Na czym to polega i jak wygląda?

• Bezpieczna relacja to podstawa: Najważniejszym czynnikiem leczącym jest przymierze terapeutyczne. Dla osób, które przez całe życie bały się odrzucenia lub krzywdy ze strony innych, zaufanie specjaliście to olbrzymi, ale niezwykle ważny krok. Ważna jest bezpieczna, profesjonalna i w akceptująca atmosfera, wolna od jakichkolwiek ocen. Uczciwość i zaangażowanie terapeuty stają się bezpieczną „kotwicą”.
• Sprawdzone, skuteczne nurty pracy: W zależności od diagnozy, stosuje się podejścia o naukowo udowodnionej skuteczności, rekomendowane przez międzynarodowe towarzystwa. Są to m.in. Terapia Dialektyczno–Behawioralna (DBT) (ucząca m.in. tolerowania napięcia i regulacji potężnych emocji), Terapia Schematów (pozwalająca zaopiekować się „zranionym dzieckiem” wewnątrz nas) czy Terapia oparta na Mentalizacji (MBT) (wspierająca rozumienie siebie i stanów umysłu innych ludzi).
• Farmakoterapia to tylko wsparcie: Wytyczne kliniczne są jasne – w przypadku zaburzeń osobowości pierwszoplanową formą leczenia jest psychoterapia. Jeśli dołączane są leki (często przy nasilonym lęku czy depresji), pełnią one funkcję doraźnego uśmierzania kryzysów i wspomagania pracy na sesjach terapeutycznych, ale nie rozwiązują samego mechanizmu.

Zrób pierwszy krok ku zmianie!

Diagnoza zaburzenia osobowości nie musi, i nie powinna, budzić poczucia beznadziei. Pamiętaj, że nazwanie problemu jest najlepszym krokiem do odzyskania nad nim władzy.

Jeżeli zauważasz u siebie lub u dorastającego dziecka przewlekłą trudność w radzeniu sobie z emocjami (skrajne wybuchy złości, poczucie dojmującej pustki), powtarzające się, burzliwe rozpady relacji, czy poczucie niepewności co do tego, „kim tak naprawdę jestem” – nie musisz z tym walczyć w samotności.

W bezpiecznych warunkach gabinetu, specjaliści pomogą Ci zrozumieć Twój osobisty, mechanizm. Wspólnie krok po kroku odkryjecie, jak zbudować zdrowe poczucie tożsamości, odzyskać swobodę dokonywania wyborów w swoim zachowaniu i – co najważniejsze – jak budować i cieszyć się trwałymi, bezpiecznymi i satysfakcjonującymi relacjami z ludźmi.

Autor tekstu: Jerzy Zagórski