tekst napisany przez Sifię Churiumovą, studentkę psychologii

Człowiek ma zdolność wpływania na swoje życie i modyfikowania go, ciągle się rozwija. Ciekawym aspektem tego rozwoju jest tożsamość. „Kim byłem_am? Kim jestem? Kim chcę/zamierzam być? “ — odpowiedzi na te pytania pomagają odkryć tożsamość, którą można określić jako świadomość siebie. Poczucie tożsamości rozpoczyna się wraz z odkryciem przez dziecko, że istnieje ono jako jednostka w świecie.  Posiada ona wiele aspektów i manifestacji, stąd może wiązać się z takimi pojęciami jak: osobowość, indywidualność, identyfikacja.

Tożsamość płciowa (gender identity) jest rozumiana jako wiedza jednostki o przynależności do określonej grupy płciowej oraz akceptacja tej przynależności. Dwa podstawowe pojęcia, za pomocą których można opisać to zjawisko to płeć i gender. Płeć, a dokładniej płeć somatyczną, można określić jako rodzaj “mozaiki’’, czyli połączenia wielu rozmaitych rodzajów płci: chromosomalnej (genetycznej), gonadalnej,  genitalnej, hormonalnej. Płeć somatyczna, pojęcie określające różnice biologiczne, jest wykorzystywana jako najprostszy sposób podziału ludzi. Odmiennym pojęciem jest gender, a więc płeć społeczna. Wykorzystana jest dla wyznaczenia różnic społeczno-kulturowych. Innymi słowy to oczekiwania dotyczące człowieka związane z jego płcią, jego rola płciowa. Formowanie tożsamości płciowej u dzieci odnosi się procesu połączenia biologicznego i społecznego przejawu swojej płci w swym zachowaniu, postaw i samorozumieniu.

Rozwój tożsamości płciowej zaczyna się wraz z momentem narodzin, kiedy niemowlęta skupiają się całkowicie na własnych zmysłach i odebranych uczuciach. W tym czasie tworzy się fundament dla zdrowego i właściwego rozwoju społecznego i emocjonalnego. Od około 18 miesiąca życia dzieci posiadają pełną świadomość swojego ciała (awareness of body). Główne fazy rozwoju pojęcia płci to: rozumienie pojęcia płci, jej  stabilność i stałość.

Z perspektywy rozwoju poznawczego pierwszym etapem rozumienia płci przez dzieci jest nabycie elementarnej tożsamości płciowej, umiejętności kategoryzacji siebie jako dziewczynka lub chłopiec. Dzieci są w stanie określić własną płeć i ją rozróżniać pośród innych ludzi w wieku pomiędzy 1,5 a 2 rokiem życia, stosując łatwo dostrzegalne różnice. Tożsamość płciowa jest wyraźnie zaznaczona już gdzieś pomiędzy 2. a 3. rokiem życia, dzieci odkrywają fizyczne różnice pomiędzy płciami, zaczynają poznawać własne ciało manifestując orientacyjne zachowania seksualne takie jak np. masturbacja we wczesnym dzieciństwie, autostymulacja oraz próbowanie badania ciał swoich przyjaciół  (zabawa w lekarza). Te zachowania ukierunkowane są na dwa podstawowe cele – odkrycie istoty różnic w budowie anatomicznej  oraz cel owych różnic. Pojęcie stabilności płci rozwija się pomiędzy 3 a 4 rokiem życia wraz z uświadamianiem, że ludzie mają zdolność do zachowywania tej samej płci przez całe życie. Stałość płci nabywana pomiędzy 6 a 7 rokiem życia polega na zrozumieniu, że rodzaj płci nie zależy od zmiany w wyglądzie.

Kiedy dzieci zaczynają postrzegać płeć jako stałą, stabilną i ważną cechę własną i innych ludzi, zaczynają konsekwentnie używać tej koncepcji do organizowania informacji społecznych. Obserwując działania wokół siebie, dzieci uczą się społecznych oczekiwań wobec przedstawicieli każdej płci. Wykorzystują swoją rozwijającą się wiedzę na temat kulturowych oczekiwań związanych z płcią do uczenia się przyjmowanych kulturowo zdefiniowanych ról płciowych oraz do ich dostosowania. Dzieci trzymają się sztywnych stereotypów płciowych zanim w pełni nabędą rozumienie  stałości płci.

Gdy dzieci wchodzą w okres dojrzewania, ich myślenie o świecie ponownie wkracza w nowy etap rozwoju. Według teorii rozwoju psychospołecznego Eriksona głównym celem adolescencji bezpośrednio poprzedzającej okres dojrzałości jest ukształtowanie tożsamości. Z psychologicznego punktu widzenia kształtowanie tożsamości płciowej jest częścią procesu separacji, indywidualizacji, określeniem siebie jako członka społeczeństwa. Na tym etapie myślenie jednostek staje się bardziej złożone i mniej sztywne. Ze względu na to osoba może być w stanie osiągnąć tak zwaną „transcendencja ról seksualnych” i wybrać swoje zainteresowania i zachowania nieco niezależnie od kulturowych oczekiwań ról płciowych. Tożsamość płciowa tworzy się w wyniku rozwinięcia, opracowania i integracji   zwiastunów – ego cielesne, wczesny obraz własnego ciała  i poczucie własnej odrębności do innych.

W dalszych okresach życia człowieka, a więc w dorosłości (18-60 lat) i starości (60 – śmierć), nie odbywają się wyraziste zmiany rozwojowe w kontekście tożsamości płciowej. Dorosły, który odnalazł własną tożsamość, pragnie łączyć ją z  tożsamością innych — ma zdolność do  angażowania w związki i dąży do intymności. Później może dojść do skierowania tej zdobytej wiedzy i doświadczenia na wychowanie następnego pokolenia. Starość jest okresem nazywanym integralnym i refleksyjnym, zazwyczaj w tym okresie dominuje tożsamość osiągnięta.

Przy kształtowaniu tożsamości płciowej zasadniczym jej przejawem jest utożsamianie się z własną płcią i czucie się w niej pozytywnie. U osób, które odczuwają wyraźną różnicę pomiędzy swoją wyrażoną lub doświadczoną płcią a płcią przypisaną przez innych, można zdiagnozować dysforię płciową. Niezgodność płci nie jest sama w sobie zaburzeniem psychicznym, kryteria diagnostyczne skupiają się raczej na cierpieniu spowodowanym przez taki stan. Osoby, które doświadczają dysforii od ponad sześciu miesięcy, mają szereg opcji leczenia, w tym poradnictwo, leczenie hormonalne, operację korekty płci lub przejście społeczne i prawne do pożądanej płci.

Warto zaznaczyć, że jedna z funkcji tożsamości płciowej wyrażona jest w rozwoju seksualności. W koncepcji pięciu warstw życia erotycznego Seligmana, Walkera i Rosenhana, w której kolejny poziom opiera się na poziomie niższym, najniższy, podstawowy poziom zajmuje tożsamość płciowa. Od sposobu identyfikacji  z płcią zależą dalsze warstwy rozwoju, czyli orientacja seksualna (ukierunkowania popędu seksualnego), preferencje seksualne, rola płciowa, funkcjonowanie seksualne. Jako następstwo seksualność człowieka rozwija się wraz z momentem determinacji płci.

Podsumowując, tożsamość płciowa jest połączeniem czynników biologicznych, związanych z różnicami wynikającymi na poziomie genetycznym, neuronalnym, hormonalnym i genitalnym; oraz społeczno-kulturowym, związanymi z różnicami w podejściu wychowawczym, w roli w społeczeństwie i kulturowymi uwarunkowaniami.

Charakterystyczne dla niej jest kształtowanie się przez całe życie, chociaż aktywny jej rozwój odbywa się w okresie dzieciństwa i dojrzewania. Pełni ona istotną część rozwoju tożsamości i wpływa na rozwój seksualny. Koniecznym celem rozwoju tożsamości jest osiągnięcie komfortu we własnym ciele.

Źródła:

Welenc, M. (2017)Kształtowanie się tożsamości płciowej w kontekście edukacji seksualnej, Studia Paedagogica Ignatiana , 183-195.

Musiał, D. (2007) Kształtowanie się tożsamości w adolescencji, Studia z psychologii w KUL, Tom 14, 73-92

Nowak, M., Gawęda, A., Janas-kozik, M., (2010) Fizjologiczny rozwój psychoseksualny dzieci i młodzieży, Seksuologia Polska, 8, 2, 64-70

Gulczyńska, A., Jankowiak, B. (2009) Tożsamość płciowa w rozwoju psychoseksualnym człowieka, Przegląd Naukowo-Metodyczny. Edukacja dla Bezpieczeństwa , 2, 30-3

Slavin, Lesley A., (2021) Gender identity formation, Salem Press Encyclopedia of Health

Call Now Button